Δεν έχει γίνει ακόμη ιατρικός έλεγχος· το άρθρο βασίζεται σε κατευθυντήριες οδηγίες και στις πηγές που αναφέρονται παρακάτω. Πώς ελέγχουμε.
Κάποιοι ξυπνούν κάθε πρωί με μια ολόκληρη ταινία στο μυαλό τους. Άλλοι ορκίζονται ότι δεν ονειρεύονται ποτέ. Στο Google, μία από τις πιο συχνές απορίες για τον ύπνο είναι «γιατί βλέπω όνειρα κάθε βράδυ», και συχνά τη συνοδεύει η πιο ανήσυχη «γιατί βλέπω εφιάλτες κάθε βράδυ». Παρακάτω θα δεις τι ξέρει η επιστήμη για τα όνειρα, τι δεν ξέρει και πότε οι εφιάλτες χρειάζονται βοήθεια.
Ένα σημείωμα πριν ξεκινήσουμε: εδώ δεν θα βρεις ερμηνεία ονείρων. Δεν υπάρχουν επιστημονικά στοιχεία ότι το φίδι, τα δόντια που πέφτουν ή το νερό «σημαίνουν» κάτι συγκεκριμένο.
Όλοι ονειρευόμαστε, κάθε νύχτα
Σύμφωνα με το Εθνικό Ινστιτούτο Νευρολογικών Διαταραχών των ΗΠΑ (NINDS), όλοι ονειρευόμαστε. Περνάμε περίπου δύο ώρες κάθε νύχτα στα όνειρα, αλλά τα περισσότερα δεν τα θυμόμαστε. Έτσι, η σωστή ερώτηση δεν είναι γιατί βλέπεις όνειρα κάθε βράδυ, αλλά γιατί τα θυμάσαι.
Ο ρόλος του ύπνου REM
Όνειρα μπορεί να δούμε σε όλα τα στάδια του ύπνου, αλλά τα πιο ζωντανά εμφανίζονται στον ύπνο REM. Σε αυτό το στάδιο:
- ο θάλαμος του εγκεφάλου στέλνει στον φλοιό εικόνες, ήχους και αισθήσεις, που γεμίζουν τα όνειρα
- η αμυγδαλή, η περιοχή που επεξεργάζεται τα συναισθήματα, γίνεται όλο και πιο ενεργή
- οι μύες των χεριών και των ποδιών παραλύουν προσωρινά, για να μην «παίζουμε» τα όνειρά μας με το σώμα
Ο πρώτος ύπνος REM έρχεται περίπου 90 λεπτά αφού αποκοιμηθείς. Μέσα στη νύχτα επαναλαμβάνεται αρκετές φορές, και κάθε φορά κρατά περισσότερο και είναι πιο βαθύς. Το δεύτερο μισό της νύχτας, δηλαδή τα ξημερώματα, έχει λοιπόν τον περισσότερο ύπνο REM και τα πιο ζωντανά όνειρα. Αν ξυπνάς εκείνες τις ώρες, είναι πιο πιθανό να θυμάσαι τι ονειρευόσουν. Το ίδιο στάδιο εξηγεί και την υπνική παράλυση: ο εγκέφαλος έχει ξυπνήσει, αλλά οι μύες μένουν ακόμη στην παράλυση του REM. Πώς δουλεύουν οι κύκλοι του ύπνου θα το βρεις στα βασικά του ύπνου.
Γιατί κάποιες περιόδους θυμάσαι περισσότερα όνειρα
Το NINDS σημειώνει ότι τα γεγονότα της ημέρας συχνά «μπαίνουν» στις σκέψεις μας στον ύπνο. Όσοι έχουν στρες ή άγχος έχουν επίσης πιο συχνά τρομακτικά όνειρα. Αν περνάς μια δύσκολη περίοδο, είναι αναμενόμενο να έχεις πιο έντονα όνειρα.
Άλλοι παράγοντες που σχετίζονται με πιο ζωντανά ή παράξενα όνειρα:
| Παράγοντας | Τι ξέρουμε |
|---|---|
| Στρες και άγχος | Κάνουν πιο πιθανά τα τρομακτικά όνειρα |
| Μελατονίνη | Το NHS αναφέρει τα παράξενα ή ζωηρά όνειρα στις παρενέργειές της |
| Βαλεριάνα | Το NCCIH αναφέρει τα ζωηρά όνειρα στις παρενέργειές της |
| Συχνά ξυπνήματα τη νύχτα | Αν ξυπνάς πολλές φορές, έχεις περισσότερες ευκαιρίες να θυμηθείς ένα όνειρο |
| Τραυματικά γεγονότα | Συνδέονται με επαναλαμβανόμενους εφιάλτες |
Αν παρατήρησες ότι τα όνειρα άλλαξαν αφού ξεκίνησες ένα φάρμακο ή συμπλήρωμα, ανέφερέ το στον γιατρό ή τον φαρμακοποιό σου. Μην το σταματήσεις μόνος σου.
Εφιάλτες: πότε είναι απλώς κακά όνειρα και πότε πρόβλημα
Οι εφιάλτες είναι δυσάρεστα, τρομακτικά όνειρα που συχνά έχουν να κάνουν με απειλή για τη ζωή ή την ασφάλεια. Σύμφωνα με το Εργαστήριο Μελέτης Ύπνου του «Ευαγγελισμού», συμβαίνουν στον ύπνο REM και συνήθως σε ξυπνούν απότομα. Ένας εφιάλτης που και που είναι μέρος της ζωής.
Γίνονται πρόβλημα όταν επαναλαμβάνονται. Οι επαναλαμβανόμενοι εφιάλτες μπορεί να προκαλέσουν:
- αϋπνία
- φόβο να κοιμηθείς, μήπως ξαναδείς τον εφιάλτη
- υπνηλία μέσα στη μέρα
- άγχος
Τότε μιλάμε για διαταραχή εφιάλτη. Σύμφωνα με την Αμερικανική Ακαδημία Ιατρικής του Ύπνου (AASM), επηρεάζει περίπου το 4% των ενηλίκων. Οι χρόνιοι εφιάλτες στους ενήλικες εμφανίζονται συχνότερα σε όσους έχουν διαταραχή μετατραυματικού στρες ή καρδιακές παθήσεις, καθώς και μετά από σοβαρά εγκαύματα.
Στα παιδιά
Οι εφιάλτες είναι πολύ συχνοί στην παιδική ηλικία. Σύμφωνα με τον «Ευαγγελισμό», εμφανίζονται στο 10% έως 50% των παιδιών. Ξεκινούν συνήθως στα 3 με 6 χρόνια και κορυφώνονται στα 6 με 10.
Εφιάλτης ή νυχτερινός τρόμος;
| Εφιάλτης | Νυχτερινός τρόμος | |
|---|---|---|
| Στάδιο ύπνου | REM | Βαθύς ύπνος (NREM) |
| Πότε | Συνήθως στο δεύτερο μισό της νύχτας | Συνήθως στο πρώτο μισό της νύχτας |
| Ξύπνημα | Ξυπνάς και καταλαβαίνεις πού είσαι | Δύσκολο ξύπνημα, σύγχυση, δεν ανταποκρίνεται |
| Ανάμνηση | Θυμάσαι το όνειρο | Δεν θυμάται το επεισόδιο |
Τι βοηθά
Για τα έντονα όνειρα
- Σταθερό πρόγραμμα ύπνου. Η στέρηση ύπνου και τα ακανόνιστα ωράρια διαταράσσουν τους κύκλους του ύπνου.
- Χρόνος για να ξεφορτωθείς το άγχος πριν τον ύπνο. Γράψε σε ένα χαρτί τι σε απασχολεί για αύριο, ώστε να μην το πάρεις μαζί σου στο κρεβάτι.
- Λιγότερο αλκοόλ. Σύμφωνα με ανασκόπηση των μελετών, το αλκοόλ αλλάζει τον ύπνο REM και διαταράσσει το δεύτερο μισό της νύχτας.
- Ήπια τα τελευταία ερεθίσματα της βραδιάς. Αν προσέξεις ότι οι βίαιες σειρές ή οι ειδήσεις λίγο πριν τον ύπνο επηρεάζουν τα όνειρά σου, άλλαξε τη σειρά. Δεν υπάρχουν μελέτες γι’ αυτό συγκεκριμένα, οπότε κρίνε από την εμπειρία σου.
Για τους επαναλαμβανόμενους εφιάλτες
Υπάρχει θεραπεία. Η AASM, στο κείμενο θέσης του 2018, συστήνει τη θεραπεία επανάληψης εικόνας (image rehearsal therapy) τόσο για τη διαταραχή εφιάλτη όσο και για τους εφιάλτες της διαταραχής μετατραυματικού στρες. Ξύπνιος, γράφεις ξανά το σενάριο του εφιάλτη με ένα διαφορετικό, λιγότερο τρομακτικό τέλος. Μετά το επαναλαμβάνεις νοερά κάθε μέρα. Τη μέθοδο τη διδάσκει ειδικός ψυχικής υγείας. Για ορισμένες περιπτώσεις υπάρχουν και άλλες ψυχολογικές ή φαρμακευτικές επιλογές, που τις συζητάς με τον γιατρό σου.
Πότε να μιλήσεις με γιατρό
- Οι εφιάλτες σε ξυπνούν πολλές φορές την εβδομάδα.
- Φοβάσαι να κοιμηθείς ή αναβάλλεις την ώρα του ύπνου εξαιτίας τους.
- Είσαι κουρασμένος ή αγχωμένος μέσα στη μέρα.
- Οι εφιάλτες ξεκίνησαν μετά από ένα τραυματικό γεγονός.
- Κάποιος σε έχει δει να «παίζεις» τα όνειρά σου στον ύπνο, για παράδειγμα να χτυπάς, να κλωτσάς ή να φωνάζεις. Αυτό είναι διαφορετική διαταραχή του ύπνου REM και χρειάζεται εκτίμηση από ειδικό, ιδιαίτερα μετά τα 50.
