Δεν έχει γίνει ακόμη ιατρικός έλεγχος· το άρθρο βασίζεται σε κατευθυντήριες οδηγίες και στις πηγές που αναφέρονται παρακάτω. Πώς ελέγχουμε.
Ανοίγεις τα μάτια ή νομίζεις ότι τα άνοιξες. Βλέπεις το δωμάτιο, καταλαβαίνεις πού είσαι, αλλά δεν μπορείς να κουνήσεις ούτε ένα δάχτυλο. Θέλεις να φωνάξεις, αλλά δεν βγαίνει φωνή. Νιώθεις ένα βάρος στο στήθος και, μερικές φορές, την αίσθηση ότι υπάρχει κάποιος άλλος στο δωμάτιο. Μετά από λίγα δευτερόλεπτα, που μοιάζουν αιώνας, όλα περνούν. Η υπνική παράλυση ανήκει στους οδηγούς μας για τις διαταραχές ύπνου.
Αυτό είναι η υπνική παράλυση. Στην ελληνική παράδοση έχει ονόματα όπως «μόρα» ή «βραχνάς». Η επιστήμη έχει μια πολύ πιο πεζή εξήγηση.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο
Στον ύπνο REM, το στάδιο όπου βλέπουμε τα πιο ζωντανά όνειρα, το σώμα είναι σχεδόν τελείως παράλυτο. Είναι μηχανισμός προστασίας, για να μην «παίζουμε» τα όνειρά μας με το σώμα. Στην υπνική παράλυση, ο εγκέφαλος έχει ήδη ξυπνήσει, αλλά οι μύες είναι ακόμη σε αυτή την κατάσταση. Είσαι ταυτόχρονα λίγο ξύπνιος και λίγο σε ύπνο. Γιατί κάποιοι θυμούνται τα όνειρά τους κάθε πρωί, και πότε οι εφιάλτες χρειάζονται βοήθεια, εξηγείται στο άρθρο «Γιατί βλέπω όνειρα κάθε βράδυ».
Σύμφωνα με το Εργαστήριο Μελέτης Ύπνου του «Ευαγγελισμού», το επεισόδιο μπορεί να συμβεί σε δύο στιγμές:
- καθώς αποκοιμιέσαι
- πιο συχνά, καθώς ξυπνάς, συνήθως από ύπνο REM
Τι μπορεί να νιώσεις
- ότι είσαι ξύπνιος, αλλά δεν μπορείς να κουνηθείς, να μιλήσεις ή να ανοίξεις τα μάτια
- βάρος ή πίεση στο στήθος, σαν να σε πιέζει κάτι προς τα κάτω
- ότι υπάρχει κάποιος στο δωμάτιο
- οπτικές, ακουστικές ή απτικές ψευδαισθήσεις
- έντονο φόβο
Οι ψευδαισθήσεις είναι ο λόγος που η εμπειρία είναι τόσο τρομακτική. Είναι κομμάτια ονείρου που «διαρρέουν» στον ξύπνιο. Γι’ αυτό είναι δύσκολο να ξεχωρίσεις τι είναι αληθινό και τι όχι.
Πόσο συχνή είναι
Πιο συχνή απ’ όσο νομίζουμε. Μια συστηματική ανασκόπηση με περισσότερους από 36.000 συμμετέχοντες από 35 μελέτες βρήκε ότι έχουν ζήσει τουλάχιστον ένα επεισόδιο:
| Ομάδα | Ποσοστό |
|---|---|
| Γενικός πληθυσμός | 7,6% |
| Φοιτητές | 28,3% |
| Ψυχιατρικοί ασθενείς | 31,9% |
| Άτομα με διαταραχή πανικού | 34,6% |
Το υψηλό ποσοστό στους φοιτητές έχει λογική. Το ακανόνιστο πρόγραμμα, τα ξενύχτια της εξεταστικής και το άγχος είναι από τους παράγοντες που την ευνοούν.
Γιατί συμβαίνει
Δεν είναι πλήρως σαφές γιατί κάποιοι άνθρωποι την παθαίνουν και άλλοι όχι. Μια ανασκόπηση 42 μελετών βρήκε συσχέτιση με πολλούς παράγοντες, όπως:
- το στρες και τα τραυματικά γεγονότα
- την κληρονομικότητα
- τη χρήση ουσιών
- την κακή ποιότητα ύπνου και άλλες διαταραχές ύπνου
- τα συμπτώματα άγχους
Η συσχέτιση ήταν ιδιαίτερα ισχυρή με τη διαταραχή μετατραυματικού στρες και, σε μικρότερο βαθμό, με τη διαταραχή πανικού.
Το NHS και ο «Ευαγγελισμός» αναφέρουν συγκεκριμένα:
- τη στέρηση ύπνου και την αϋπνία
- το ακανόνιστο πρόγραμμα, όπως οι βάρδιες και το jet lag
- τον ύπνο ανάσκελα
- το άγχος, τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή και τη διαταραχή πανικού
- τη ναρκοληψία
- το οικογενειακό ιστορικό
- τη χρήση ορισμένων αγχολυτικών
Υπνική παράλυση και ναρκοληψία
Η υπνική παράλυση εμφανίζεται συχνά στη ναρκοληψία, μια σπάνια χρόνια πάθηση. Στη ναρκοληψία όμως υπάρχει και έντονη υπνηλία μέσα στη μέρα, και συχνά ο άνθρωπος αποκοιμιέται απότομα. Αν έχεις μόνο κάποια επεισόδια παράλυσης χωρίς υπνηλία στη διάρκεια της μέρας, η ναρκοληψία είναι πολύ λιγότερο πιθανή.
Τι να κάνεις τη στιγμή που συμβαίνει
Το πιο σημαντικό είναι να θυμάσαι ότι είναι ακίνδυνη και θα περάσει. Σύμφωνα με τον «Ευαγγελισμό», τα επεισόδια υποχωρούν μόνα τους μετά από λίγα δευτερόλεπτα και σπάνια κρατούν πάνω από 1–2 λεπτά. Το NHS σημειώνει ότι η αίσθηση μπορεί να κρατήσει έως μερικά λεπτά. Ένα άγγιγμα ή ένας ήχος μπορεί να βοηθήσει να περάσει πιο γρήγορα. Αν κοιμάσαι με σύντροφο, μπορείτε να συμφωνήσετε σε ένα σήμα, ώστε να σε αγγίξει αν καταλάβει ότι κάτι συμβαίνει.
Δεν υπάρχουν μελέτες για συγκεκριμένα «κόλπα» για να βγεις από το επεισόδιο. Πολλοί πάντως λένε ότι βοηθά να μην παλεύουν με την παράλυση και να εστιάζουν στην αναπνοή τους μέχρι να περάσει.
Πώς να την προλάβεις
Το NHS προτείνει αλλαγές στις συνήθειες του ύπνου:
- Κοιμήσου 7 με 9 ώρες τη νύχτα, τακτικά. Η στέρηση ύπνου είναι από τους πιο συχνούς παράγοντες.
- Κράτα σταθερό ωράριο, με ύπνο και ξύπνημα περίπου την ίδια ώρα κάθε μέρα.
- Γύμνασου τακτικά, αλλά όχι την τελευταία ώρα πριν τον ύπνο.
- Απόφυγε το βαρύ γεύμα, το κάπνισμα, το αλκοόλ και την καφεΐνη λίγο πριν τον ύπνο.
- Απόφυγε να κοιμάσαι ανάσκελα, γιατί σε αυτή τη θέση η υπνική παράλυση είναι πιο πιθανή.
Αν το άγχος σε κρατά ξύπνιο, οι τεχνικές χαλάρωσης πριν τον ύπνο μπορεί να βοηθήσουν να ηρεμήσεις.
Πότε να μιλήσεις με γιατρό
Τις περισσότερες φορές δεν χρειάζεται ιατρική βοήθεια. Το NHS συστήνει να μιλήσεις με γιατρό αν έχεις συχνά υπνική παράλυση και:
- φοβάσαι ή αγχώνεσαι τόσο που αποφεύγεις να κοιμηθείς
- νιώθεις μόνιμα κουρασμένος από τον λίγο ύπνο
Μίλα επίσης με γιατρό αν έχεις έντονη υπνηλία μέσα στη μέρα ή αν αποκοιμιέσαι ξαφνικά, ακόμη και στη μέση μιας δραστηριότητας. Το ίδιο ισχύει αν τα επεισόδια συνδέονται με ένα τραυματικό γεγονός ή με κρίσεις πανικού. Ο γιατρός μπορεί να αντιμετωπίσει την αιτία που υπάρχει από πίσω, όπως την αϋπνία ή το μετατραυματικό στρες. Αν χρειαστεί, θα σε παραπέμψει σε ειδικό για τον ύπνο, όπου μπορεί να σου προτείνουν γνωστική-συμπεριφορική θεραπεία ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, φαρμακευτική αγωγή.
