Είναι η φάση του ύπνου που έχει μαγέψει περισσότερο από κάθε άλλη επιστήμονες και καλλιτέχνες: εκεί βλέπουμε τα πιο ζωντανά μας όνειρα. Ο ύπνος REM είναι όμως και ένα από τα πιο παράξενα πράγματα που κάνει το σώμα μας κάθε νύχτα.

Πώς ανακαλύφθηκε

Το 1953 οι Eugene Aserinsky και Nathaniel Kleitman, στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, δημοσίευσαν στο περιοδικό Science την παρατήρηση ότι κατά τη διάρκεια του ύπνου εμφανίζονται, σε τακτά διαστήματα, περίοδοι με γρήγορες κινήσεις των ματιών. Όταν ξυπνούσαν τους εθελοντές σε αυτές τις περιόδους, εκείνοι συχνά ανέφεραν ότι ονειρεύονταν. Από τα αρχικά του Rapid Eye Movement πήρε το όνομά της η φάση.

Τι συμβαίνει στον REM

  • Ο εγκέφαλος είναι πολύ δραστήριος, με ηλεκτρική δραστηριότητα που θυμίζει περισσότερο τον ξύπνο παρά τον βαθύ ύπνο.
  • Τα μάτια κινούνται γρήγορα πίσω από τα κλειστά βλέφαρα.
  • Οι περισσότεροι μύες χαλαρώνουν προσωρινά (ατονία). Εξαιρούνται τα μάτια και οι μύες της αναπνοής. Η ατονία μάς εμποδίζει να «παίζουμε» τα όνειρά μας.
  • Η αναπνοή και ο καρδιακός ρυθμός γίνονται πιο ακανόνιστοι από ό,τι στον μη-REM ύπνο.
  • Η ρύθμιση της θερμοκρασίας του σώματος είναι πιο περιορισμένη.

Πότε εμφανίζεται μέσα στη νύχτα

Ο ύπνος οργανώνεται σε κύκλους περίπου 90 λεπτών, που ο καθένας περιλαμβάνει στάδια μη-REM και μια περίοδο REM. Η πρώτη περίοδος REM εμφανίζεται συνήθως περίπου 90 λεπτά μετά την αποκοίμηση και είναι σύντομη. Οι επόμενες μακραίνουν, και οι μεγαλύτερες περίοδοι REM συγκεντρώνονται στο δεύτερο μισό της νύχτας.

Αυτό έχει μια πρακτική συνέπεια: αν κόβεις συστηματικά τον ύπνο σου ξυπνώντας νωρίτερα, χάνεις δυσανάλογα πολύ REM. Γι’ αυτό και τα ξυπνήματα τις πρώτες πρωινές ώρες συχνά συνοδεύονται από ένα όνειρο που θυμάσαι.

Τι κάνει ο REM

Η έρευνα συνδέει τον REM ύπνο με την επεξεργασία των αναμνήσεων και των συναισθημάτων και με την ανάπτυξη του εγκεφάλου. Τα νεογέννητα περνούν πολύ μεγαλύτερο μέρος του ύπνου τους σε REM από τους ενήλικες. Ο ακριβής ρόλος του όμως εξακολουθεί να ερευνάται, και οι απόλυτες διατυπώσεις του τύπου «ο REM σβήνει το στρες» ή «χωρίς REM δεν μαθαίνεις» ξεπερνούν αυτό που δείχνουν τα δεδομένα.

Τι επηρεάζει τον REM

  • Αλκοόλ. Ανασκόπηση των μελετών σε υγιείς εθελοντές (2013) έδειξε ότι το αλκοόλ καθυστερεί την πρώτη περίοδο REM σε κάθε δόση, και σε μέτριες και μεγάλες δόσεις μειώνει το συνολικό ποσοστό REM της νύχτας. Επίσης αυξάνει τις διαταραχές του ύπνου στο δεύτερο μισό της νύχτας, εκεί που συγκεντρώνεται ο REM.
  • Έλλειψη ύπνου. Μετά από νύχτες με λίγο ύπνο, ο εγκέφαλος τείνει να «αναπληρώσει» REM τις επόμενες νύχτες (REM rebound), συχνά με πιο έντονα όνειρα.
  • Φάρμακα. Ορισμένα αντικαταθλιπτικά και άλλα φάρμακα επηρεάζουν τον REM. Μην αλλάζεις αγωγή χωρίς να ρωτήσεις τον γιατρό σου.

Μπορώ να μετρήσω τον REM μου;

Η μέτρηση γίνεται αξιόπιστα μόνο με πολυυπνογραφία, σε εργαστήριο ύπνου, όπου ηλεκτρόδια καταγράφουν εγκεφαλικά κύματα, κινήσεις ματιών και μυϊκό τόνο. Τα smartwatch και οι εφαρμογές εκτιμούν τα στάδια από την κίνηση και τον καρδιακό ρυθμό. Είναι χρήσιμα για να δεις τάσεις, για παράδειγμα αν κοιμάσαι λιγότερο τις καθημερινές, αλλά τα ποσοστά REM που δείχνουν δεν είναι ακριβή. Δεν χρειάζεται να αγχώνεσαι για έναν αριθμό στην οθόνη.

Όταν ο REM «δεν κλειδώνει»

Σε ορισμένους ανθρώπους η μυϊκή χαλάρωση του REM δεν λειτουργεί σωστά και «παίζουν» τα όνειρά τους: φωνάζουν, χτυπούν, κλωτσούν ή πέφτουν από το κρεβάτι. Αυτό λέγεται διαταραχή συμπεριφοράς του REM ύπνου και εμφανίζεται συχνότερα σε άνδρες μεγαλύτερης ηλικίας. Χρειάζεται εκτίμηση από νευρολόγο ή ειδικό ύπνου, τόσο για την ασφάλεια του ίδιου και του συντρόφου όσο και επειδή μπορεί να σχετίζεται με άλλες νευρολογικές παθήσεις.

Το αντίθετο φαινόμενο, όταν ξυπνάς και για λίγα δευτερόλεπτα δεν μπορείς να κουνηθείς (υπνική παράλυση), είναι συνήθως ακίνδυνο: η ατονία του REM κρατά λίγο περισσότερο ενώ έχεις ήδη ξυπνήσει. Αν όμως συμβαίνει συχνά ή συνοδεύεται από έντονη υπνηλία τη μέρα, αξίζει να το συζητήσεις με γιατρό.

Για το πόσο ύπνο χρειάζεσαι συνολικά, δες τον πίνακα με τις ώρες ύπνου ανά ηλικία.