Δεν έχει γίνει ακόμη ιατρικός έλεγχος· το άρθρο βασίζεται σε δημοσιευμένες μελέτες και στην ταξινόμηση διαταραχών ύπνου της Αμερικανικής Ακαδημίας Ιατρικής Ύπνου (AASM, ICSD-3-TR) που αναφέρονται παρακάτω. Πώς ελέγχουμε.

«Χθες βράδυ μιλούσες πάλι». Το ακούς το πρωί, με ένα χαμόγελο ή με ένα βλέμμα απορίας, και εσύ δεν θυμάσαι απολύτως τίποτα. Μπορεί να ήταν ένα ακατάληπτο μουρμουρητό, ένα καθαρό «όχι, άσ’ το εκεί», ή μια φωνή που ξύπνησε όλο το σπίτι.

Η ομιλία στον ύπνο (υπνολαλία ή somniloquy) είναι από τις πιο συνηθισμένες «παράξενες» συμπεριφορές της νύχτας. Τις περισσότερες φορές είναι αθώα. Υπάρχουν όμως μερικές περιπτώσεις όπου η φωνή στον ύπνο είναι το μόνο ορατό κομμάτι από κάτι που αξίζει έλεγχο. Ας τα δούμε με τη σειρά.

Τι ακριβώς είναι η υπνολαλία

Υπνολαλία είναι να μιλάς ή να βγάζεις ήχους με νόημα ενώ κοιμάσαι, χωρίς να το αντιλαμβάνεσαι. Μπορεί να είναι:

  • μουρμουρητό ή ψίθυρος,
  • σκόρπιες λέξεις ή ολόκληρες φράσεις,
  • γέλιο, βογκητό, φωνή ή βρισιά,
  • κάτι που μοιάζει με διάλογο, με παύσεις σαν να απαντάει κάποιος άλλος.

Στην τρέχουσα ταξινόμηση διαταραχών ύπνου της AASM (ICSD-3-TR), η ομιλία στον ύπνο δεν μπαίνει στις «κανονικές» διαταραχές. Βρίσκεται σε ξεχωριστή ενότητα των παραϋπνιών με τίτλο «Μεμονωμένα συμπτώματα και φυσιολογικές παραλλαγές». Με απλά λόγια, μόνη της θεωρείται παραλλαγή του φυσιολογικού.

Η ανασκόπηση των Alfonsi και συν. (Sleep Medicine Reviews, 2019) συνοψίζει τρία πράγματα που αξίζει να ξέρεις:

  1. Μπορεί να συμβεί σε οποιοδήποτε στάδιο του ύπνου, και στον μη-REM και στον ύπνο REM.
  2. Αυτός που μιλάει κατά κανόνα δεν το θυμάται. Το μαθαίνει από τον/τη σύντροφο, τον συγκάτοικο ή την οικογένεια.
  3. Δεν είναι παθολογικό σύμπτωμα από μόνη της και συνήθως δεν χρειάζεται θεραπεία. Αν όμως επιμένει ή χαλάει τον ύπνο, βοηθούν η καλή υγιεινή ύπνου και το σταθερό πρόγραμμα.

Πόσο συχνό είναι να μιλάς στον ύπνο σου

Πολύ πιο συχνό απ’ όσο νομίζεις, αν και οι αριθμοί αλλάζουν ανάλογα με το πώς γίνεται η ερώτηση.

Σε τηλεφωνική έρευνα με 1.000 τυχαία επιλεγμένους ενήλικες στη Νορβηγία (Bjorvatn, Grønli & Pallesen, Sleep Medicine, 2010):

  • το 66,8% είπε ότι έχει μιλήσει στον ύπνο του κάποια στιγμή στη ζωή του,
  • το 17,7% τουλάχιστον μία φορά τους τελευταίους 3 μήνες,
  • και περίπου το 6% τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα.

Ήταν η πιο συχνή από όλες τις παραϋπνίες που μέτρησαν. Οι ίδιοι οι ερευνητές σημειώνουν ότι το ποσοστό απόκρισης ήταν χαμηλό και ότι χρησιμοποιήθηκαν απλές ερωτήσεις, οπότε τα νούμερα θέλουν προσοχή. Επιπλέον, πολλοί δεν ξέρουν ότι μιλάνε, ειδικά όσοι κοιμούνται μόνοι.

Στα παιδιά είναι ακόμη πιο συνηθισμένη. Σε έρευνα 2.022 μαθητών 3–10 ετών (Reimão & Lefévre, Brain and Development, 1980), περίπου τα μισά παιδιά μιλούσαν στον ύπνο τους τουλάχιστον μία φορά τον χρόνο, αλλά λιγότερο από 10% κάθε βράδυ. Σε μεγάλη μελέτη από το Κεμπέκ με πάνω από 1.300 παιδιά (Laberge και συν., Pediatrics, 2000), η υπνολαλία ήταν από τις πιο συχνές παραϋπνίες. Σε αντίθεση με την υπνοβασία και τους νυχτερινούς τρόμους, που μειώνονταν με την ηλικία, η υπνολαλία παρέμενε συχνή και στα 13.

Γιατί μιλάμε στον ύπνο μας

Δεν υπάρχει μία αιτία. Συνήθως είναι ο συνδυασμός μιας προδιάθεσης με κάποιον πυροδότη.

Τα γονίδια

Αν μιλούσε κάποιος από τους γονείς σου στον ύπνο του, έχεις περισσότερες πιθανότητες να το κάνεις κι εσύ. Στη μεγάλη φινλανδική μελέτη διδύμων (Hublin και συν., Behavior Genetics, 1998· 1.298 μονοζυγωτικά και 2.419 διζυγωτικά ζεύγη, 33–60 ετών), οι γενετικοί παράγοντες εξηγούσαν περίπου το 51–54% της προδιάθεσης για υπνολαλία στην παιδική ηλικία και το 37–48% στην ενήλικη. Όσοι μιλούσαν στον ύπνο τους ως παιδιά είχαν πολύ περισσότερες πιθανότητες να συνεχίζουν και ως ενήλικες. Στους ενήλικες ήταν συχνότερη στους άνδρες.

Οι πυροδότες

Σύμφωνα με την ανασκόπηση των Alfonsi και συν. (2019), επεισόδια μπορεί να προκαλέσουν ή να ενισχύσουν:

  • το συναισθηματικό στρες. Δες και τον οδηγό για άγχος και αϋπνία.
  • η στέρηση ύπνου. Οι νύχτες που κοιμάσαι λίγο και μετά «αναπληρώνεις» κάνουν τον ύπνο πιο ασταθή. Περισσότερα στο έλλειψη ύπνου.
  • το αλκοόλ. Δες αλκοόλ και ύπνος.
  • ο πυρετός, ειδικά στα παιδιά.
  • ορισμένα φάρμακα. Αν η υπνολαλία ξεκίνησε μετά από νέο φάρμακο, ανέφερέ το στον γιατρό σου. Μη σταματήσεις μόνος σου κάποια αγωγή.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο

Για να μιλήσεις στον ύπνο σου χρειάζονται δύο πράγματα ταυτόχρονα: κάποια «νοητική δραστηριότητα» (ένα όνειρο, μια σκέψη, ένα κομμάτι ανάμνησης) και μια μερική ενεργοποίηση των μυών του λόγου, ενώ ο υπόλοιπος εγκέφαλος παραμένει σε ύπνο. Συνήθως συμβαίνει σε σημεία όπου ο ύπνος είναι πιο «ρηχός» ή σε μεταβάσεις ανάμεσα σε στάδια.

Αν μιλάς στον ύπνο REM, αυτό που λες συχνά ταιριάζει με το όνειρο που βλέπεις. Η ανασκόπηση του 2019 αναφέρει ότι η αντιστοιχία ανάμεσα σε όσα λέει κανείς και σε όσα θυμάται ότι ονειρευόταν είναι μεγαλύτερη όταν η ομιλία γίνεται στον REM παρά στον μη-REM ύπνο, και ιδίως στον βαθύ ύπνο.

Τι λέμε τελικά στον ύπνο μας (και αν «προδίδουμε μυστικά»)

Η πιο λεπτομερής μελέτη για το περιεχόμενο είναι των Arnulf και συν. (SLEEP, 2017). Ανέλυσαν 883 επεισόδια ομιλίας που ηχογραφήθηκαν σε εργαστήριο ύπνου από 232 άτομα. Τα περισσότερα είχαν διαταραχή συμπεριφοράς REM ή υπνοβασία και νυχτερινούς τρόμους, και μόνο 15 ήταν υγιείς εθελοντές. Βρήκαν ότι:

  • το 59% των επεισοδίων δεν είχε κατανοητές λέξεις: ήταν μουρμουρητά, φωνές, ψίθυροι ή γέλια,
  • η πιο συχνή λέξη ήταν το «όχι»· οι αρνήσεις ήταν το 21,4% των προτάσεων,
  • περίπου το 9,7% των προτάσεων περιείχε βρισιές,
  • η γραμματική και η σύνταξη ήταν κατά κανόνα σωστές, με παύσεις σαν να περιμένει κανείς απάντηση από συνομιλητή,
  • το ύφος ήταν συχνά αρνητικό ή συγκρουσιακό, σαν τσακωμός με κάποιον αόρατο.

Το συμπέρασμα των ερευνητών ήταν ότι ο εγκέφαλος στον ύπνο μπορεί να παράγει λόγο σε υψηλό επίπεδο και ότι η ομιλία μοιάζει με «τεταμένη συζήτηση με κάποιον που δεν ακούμε».

Επομένως, αν ο/η σύντροφός σου άκουσε κάτι περίεργο, μην το πάρεις κατά γράμμα. Δεν υπάρχει επιστημονικό τεκμήριο ότι η υπνολαλία αποκαλύπτει αξιόπιστα σκέψεις, μυστικά ή «αλήθειες». Είναι κομμάτια ονείρων και αναμνήσεων, συχνά ανακατεμένα.

Πότε η υπνολαλία δεν είναι μόνη της

Η φωνή στον ύπνο μπορεί να συνυπάρχει με άλλες καταστάσεις. Η ανασκόπηση του 2019 αναφέρει ότι εμφανίζεται συχνά μαζί με άλλες παραϋπνίες ή διαταραχές ύπνου. Αυτό που μετράει είναι τι άλλο συμβαίνει τη νύχτα.

Υπνοβασία, νυχτερινοί τρόμοι, μπερδεμένα ξυπνήματα

Μίλημα μαζί με σηκώματα από το κρεβάτι, απότομες κραυγές με τρόμο ή σύγχυση όταν σε ξυπνούν δείχνει παραϋπνία του μη-REM ύπνου. Δες τον οδηγό για την υπνοβασία.

Υπνική άπνοια

Αν μιλάς στον ύπνο σου και ροχαλίζεις δυνατά, σταματάς να αναπνέεις για λίγο, ξυπνάς με πνιγμό ή είσαι κουρασμένος όλη μέρα, η φωνή μπορεί να έρχεται μαζί με τις μικρο-αφυπνίσεις της άπνοιας. Δες υπνική άπνοια.

Διαταραχή συμπεριφοράς ύπνου REM (RBD)

Αυτή είναι η περίπτωση που αξίζει την περισσότερη προσοχή. Στον φυσιολογικό ύπνο REM οι μύες του σώματος είναι σχεδόν «παραλυμένοι», για να μη ζούμε τα όνειρα με το σώμα μας. Στη διαταραχή συμπεριφοράς REM αυτός ο μηχανισμός δεν δουλεύει. Ο άνθρωπος «παίζει» το όνειρο: φωνάζει, βρίζει, χτυπάει, κλωτσάει, μπορεί να πέσει από το κρεβάτι ή να τραυματίσει τον/τη σύντροφο. Συχνά τα όνειρα είναι απειλητικά, όπως επίθεση ή κυνηγητό.

Δεν είναι συχνή. Σε πληθυσμιακή μελέτη στη Λωζάνη με 1.997 μεσήλικες και ηλικιωμένους που έκαναν πολυσωματογραφία, η επιβεβαιωμένη RBD βρέθηκε σε περίπου 1,06% (Haba-Rubio και συν., SLEEP, 2018). Η ίδια μελέτη τη βρήκε συχνότερη σε όσους έπαιρναν αντικαταθλιπτικά.

Γιατί έχει σημασία: στη μεγαλύτερη πολυκεντρική μελέτη (Postuma και συν., Brain, 2019· 1.280 ασθενείς από 24 κέντρα), άνθρωποι με «ιδιοπαθή» RBD, δηλαδή χωρίς άλλη γνωστή νόσο, είχαν υψηλό κίνδυνο να εμφανίσουν αργότερα νευροεκφυλιστική πάθηση, όπως νόσο Πάρκινσον ή άνοια με σωμάτια Lewy. Η εκτίμηση ήταν περίπου 73,5% μέσα σε 12 χρόνια.

Προσοχή: αυτό αφορά τη διαγνωσμένη RBD, όχι την απλή υπνολαλία. Το να μουρμουρίζεις στον ύπνο σου από παιδί δεν σημαίνει ότι έχεις RBD ούτε ότι κινδυνεύεις από Πάρκινσον. Η ένδειξη που θέλει προσοχή είναι νέα εμφάνιση στη μέση ή μεγαλύτερη ηλικία, με φωνές και κινήσεις που «παίζουν» το όνειρο. Η διάγνωση γίνεται μόνο με μελέτη ύπνου (βίντεο-πολυσωματογραφία).

Ψυχολογική επιβάρυνση

Στη φινλανδική μελέτη διδύμων (Hublin και συν., 1998), η συχνή υπνολαλία στους ενήλικες συνδεόταν με περίπου διπλάσια συχνότητα ψυχιατρικών προβλημάτων σε σχέση με όσους μιλούσαν σπάνια ή καθόλου. Η σύνδεση ήταν πιο έντονη όταν η υπνολαλία είχε ξεκινήσει στην ενήλικη ζωή. Οι ίδιοι οι συγγραφείς τονίζουν ότι οι περισσότερες περιπτώσεις δεν σχετίζονται με σοβαρή ψυχοπαθολογία. Στα παιδιά, οι Laberge και συν. (2000) βρήκαν υψηλότερα σκορ άγχους σε όσα μιλούσαν στον ύπνο τους. Αν η υπνολαλία έχει έρθει μαζί με έντονο άγχος, πεσμένη διάθεση ή μετά από τραυματικό γεγονός, αξίζει να το συζητήσεις.

Νυχτερινές κρίσεις

Σπάνια, επαναλαμβανόμενες φωνές ή ήχοι στον ύπνο με στερεότυπες κινήσεις, δάγκωμα γλώσσας ή ακράτεια μπορεί να είναι νυχτερινές επιληπτικές κρίσεις. Αυτό θέλει νευρολόγο. Δες και τη διάκριση στο τινάγματα στον ύπνο.

Τι μπορείς να κάνεις

Αν η υπνολαλία είναι η μόνη σου «ιδιαιτερότητα», δεν χρειάζεται να τη «θεραπεύσεις». Μπορείς όμως να μειώσεις τους πυροδότες:

  1. Κοιμήσου αρκετά και σταθερά. Ίδια ώρα ύπνου και ξυπνήματος, και Σαββατοκύριακα. Η στέρηση ύπνου είναι από τους πιο κοινούς πυροδότες. Δες υγιεινή ύπνου.
  2. Λιγότερο αλκοόλ το βράδυ. Δοκίμασε μερικές εβδομάδες χωρίς ποτό πριν τον ύπνο και ζήτα από τον/τη σύντροφο να σου πει αν άλλαξε κάτι.
  3. Δούλεψε το στρες πριν πέσεις στο κρεβάτι. Λίγος χρόνος χαλάρωσης, ένα σημειωματάριο για τις εκκρεμότητες της επόμενης μέρας, λιγότερη οθόνη αργά.
  4. Κράτα ένα απλό ημερολόγιο: πότε σου είπαν ότι μίλησες, τι είχε προηγηθεί (ξενύχτι, ποτό, στρες, αρρώστια). Συχνά φαίνεται μοτίβο.
  5. Για τον/τη σύντροφο: ωτοασπίδες ή ήπιος λευκός θόρυβος βοηθούν. Δεν χρειάζεται να ξυπνήσεις αυτόν που μιλάει ούτε να «συνομιλήσεις» μαζί του.
  6. Ασφάλεια στο δωμάτιο αν υπάρχουν και κινήσεις: απομάκρυνε αιχμηρά ή εύθραυστα αντικείμενα από το κομοδίνο και κλείδωσε παράθυρα και μπαλκόνια αν υπάρχει και υπνοβασία.

Μην ξεκινάς μόνος σου υπνωτικά, ηρεμιστικά ή συμπληρώματα για την υπνολαλία. Η απλή υπνολαλία συνήθως δεν χρειάζεται θεραπεία (Alfonsi και συν., 2019). Αν υπάρχει υποκείμενη διαταραχή, η αντιμετώπιση είναι θέμα γιατρού.

Πότε να μιλήσεις σε γιατρό

Κλείσε ραντεβού με τον γιατρό σου ή με ειδικό ύπνου (πνευμονολόγο ή νευρολόγο με εξειδίκευση στον ύπνο) αν:

  • η υπνολαλία ξεκίνησε για πρώτη φορά στην ενήλικη ζωή, ειδικά μετά τα 50,
  • φωνάζεις, βρίζεις, χτυπάς ή κλωτσάς σαν να «ζεις» το όνειρο, έχεις πέσει από το κρεβάτι ή έχεις χτυπήσει εσένα ή τον/τη σύντροφο,
  • ροχαλίζεις δυνατά με παύσεις στην αναπνοή ή είσαι πολύ νυσταγμένος τη μέρα,
  • τα επεισόδια είναι στερεότυπα, με τινάγματα, δάγκωμα γλώσσας, ακράτεια ή σύγχυση μετά,
  • υπάρχει και υπνοβασία με κίνδυνο (έξοδοι από το σπίτι, σκάλες, μπαλκόνι),
  • εμφανίστηκε μετά από νέο φάρμακο, ή μαζί με έντονο άγχος, κατάθλιψη ή τραυματικό γεγονός,
  • χαλάει τον ύπνο τον δικό σου ή του σπιτιού τόσο που υπάρχει συνεχής κούραση.

Για τα παιδιά, μίλα με τον παιδίατρο αν η υπνολαλία συνοδεύεται από ροχαλητό με παύσεις, έντονους νυχτερινούς τρόμους, επικίνδυνη υπνοβασία ή κούραση και πρόβλημα συγκέντρωσης τη μέρα.

Τι να κρατήσεις

Το να μιλάς στον ύπνο σου είναι πολύ συχνό, συχνά οικογενειακό και, όταν είναι μόνο του, θεωρείται φυσιολογική παραλλαγή του ύπνου. Δεν «αποκαλύπτεις μυστικά» με αξιοπιστία· τις περισσότερες φορές μουρμουρίζεις ή λες «όχι» σε κάποιον που υπάρχει μόνο στο όνειρο. Το στρες, η έλλειψη ύπνου και το αλκοόλ το κάνουν συχνότερο, οπότε ο πιο απλός τρόπος να το μειώσεις είναι να φροντίσεις τον ύπνο σου.

Η φωνή στον ύπνο θέλει προσοχή όταν δεν είναι μόνη της: όταν πρωτοεμφανίζεται στην ενήλικη ζωή με κινήσεις που «παίζουν» το όνειρο, όταν συνοδεύεται από ροχαλητό με παύσεις αναπνοής, ή όταν μοιάζει με κρίσεις. Τότε δεν χρειάζεται πανικός, χρειάζεται εκτίμηση από γιατρό.